Nils Frahm er ein del av ei bølge unge komponistar som utfordrar paradigmet om kva «klassisk musikk» er og skal vere, og tilfører uttrykket spanande og utfordrande idéar. Han sluttar seg difor til ein tradisjon med opposisjonelle og nyskapande musikarar, utan å framstå konfronterande.

Den unge Berlin-baserte produsenten, komponisten og musikaren Nils Frahm vitja Bergen og Ekko-festivalen fredag 24. oktober. Spelestaden var Korskirken, og på min veg dit passerer eg Grieghallen. Der samlast eit nokså trufast, og delvis gråhåra publikum seg for å oppleve nok ei stødig framføring av Harmonien. Stødig, god og forventa, går eg ut i frå. Eg, derimot, skulle til ei anna messe, saman med ein annan kyrkjelyd, om du vil. Eit publikum som var langt yngre, meir nyfikent og meir kravstort til at det som skulle serverast var meir laust og raust enn det ein kan vente i den tradisjonelle Grieghallen.

Nils Frahm opererer i landskapet ny-klassisk og ambient. Han lærte tangentane å kjenne tidleg i livet, og nyttar mykje piano og flygel i musikken sin. Men han jobbar mykje med innspelingane sine for å manipulere lyden og klangen, som til dømes på plata Felt (2011). Der brukar han pianoet sin dempe-funksjon og forsiktige anslag på tangentane, kombinert med ei ekstremt nær mikrofonplassering i pianoet for å fange lydar som ein vanlegvis ikkje høyrer på tradisjonelle pianoinnspelingar – pusting, knirking frå pianoet og støy frå sjølve rommet. Han nyttar også elektrisk piano og gamle analoge synthar (som på Juno frå 2011), ofte køyrd gjennom klang- og ekko-boksar for å påverke tonane ytterlegare. Han er opptatt av det tekniske, og driv sitt eige studio i Berlin. Og han er oppteken av korleis musikken vert når ein grensar av det som er mogleg med utstyr og omstende, som til dømes på Screws (2012), som er ei samling av ni små stykke improvisert fram og innspelt i ein periode då han sat med gips rundt ein brukken tommel på venstrehanda. I det heile tatt er Frahm ein svært interessant musikar og produsent, som utfordrar på fleire måtar – både innanfor det klassiske feltet, men også overfor unge festivalhipsterar på leit etter det siste nye. Frahm er punken i den klassiske musikken, han er Stravinskij, han er Steve Reich, han er Philip Glass, han er opprøraren.

Eg går til kyrkje denne regntunge fredagskvelden i oktober, og til tross for at eg kjenner plateinnspelingane til Frahm, veit eg lite om kva som ventar meg innanfor dei kalde veggane. Det fyrste som slår meg er at det er langt fleire folk her enn eg hadde trudd, noko overraskande innanfor ein så smal sjanger. Ekko-festivalen gjer ein god jobb i fremje elektronisk, eksperimentell og improvisert musikk, og det nyt vesle Bergen godt av.

 

Foto: KB Hus

Foto: KB Hus

Vel innanfor speidar eg tre kraftige ljosmaster i enden av midtgangen. Dei lyser opp instrumenta til Frahm: eit piano, eit flygel, eit digitalt piano, ein synthesizer, ein ekko-maskin. Det skulle dekkje det meste. Den sedvanlege innfarten, leitinga etter sitjeplassar, det oppstemte småsnakket og generell raksing pregar kyrkja. Er det ikkje Nils Frahm sjølv eg skimtar, der han ruslar ut med ein rullings i handa? Etter litt senkar ljoset seg. Det vert kjapt heilt stille, og i fleire minutt kjenner ein sitringa, konsentrasjonen og forventningane i publikum. Og der kjem han, han går bestemt opp kyrkjegolvet i retning pianoet. Rett før han er framme, tek han kjapt til venstre og forsvinn ut av syne. Jaha, kanskje skal han backstage og friske seg opp litt? Nei, plutseleg lyser det opp frå galleriet; eit lite bordljos oppe ved kyrkjeorgelet vert tend, samtundes med den fyrste, fyldige akkorden for kvelden. Det er den enorme, tradisjonelle kyrkjeorgelklangen som opnar, men snart skrur Frahm ned pipeljoden til ein mykje lunare og mjukare klang. Den sakrale stemninga breier seg, medan han trør og spelar ei blanding av kjente tonar og fyller ut med improviserte parti. Det er vakkert og vemodig, ein kan ikkje oversjå desse høgtidskonnotasjonane kyrkjeorgelet har. Gravferdstonane når djupt inn, og ein er med eitt i musikken, inne i tonane.

Ved det siste anslaget på pipeorgelet held han tonen, og koplar inn alle pipene att, slik at den fyldige kyrkjeorgelljoden kjem attende. Gåsehuden kryp oppover. Som ei spegling av opningsanslaget slår han så av ljoset medan den siste tonen vedvarer. Han kjem ned frå galleriet, stiller seg framst i kyrkjerommet der synthen står, og fader inn opningsarpeggioen i SaysDen går og går og går, medan han fiklar med knottane på ekko-boksen, flyttar seg til pianoet og legg enkle tonar på. Han er til og frå alle instrumenta der framme, pianoet, flygelet, elektropianoet, synthen. Då sangen endeleg evolverer seg til den neste akkorden på synthen, kjem gåsehuden attende. Halen på stykket kjem, hendene glir no over til flygelet og slår an tunge, opne akkordar. Synth-lydane strøymer fram og vert meir intense, når sitt klimaks, og med eitt er verket fullført. Stor applaus.

Desse omlag tjue minuttane som var opninga på Nils Frahm sin konsert var i seg sjølv noko av det mest stemningsfylte, intense og nære eg har opplevd frå ei scene i år. Eg elskar trege, lange oppbygningar som krev tolmod, og som er på veg mot noko. Tonane er intenderte, dei har ei meining. Spenninga som oppstår er heilt essensiell, for når forløysinga endeleg kjem, er det som om ein forstår alt, grunnen til det heile, meininga, målet. Nærleiken ein opplever i eit slikt klimaks er større enn ord kan formidle, det er bortanfor språket vårt. Musikk er ekte.

Når han så grip mikrofonen, takkar og talar lågmælt og vensamt til publikum, og fortel oss at alt har gått gale denne dagen, kjem det fleire openberringar. Ingen av instrumenta hans er komne fram til Bergen, og det som han nyttar denne kvelden er lånt utsyr, som ikkje er optimalt for det han hadde planlagt, seier han. Då skjønar ein meir av talentet denne artisten har i seg. Han er orsakande og sympatisk i tonen, og eg tenkjer; «det går heilt fint, det GÅÅÅR SÅ FINT!» Ingen grunn til orsaking.

Han går vidare med Said and Done, eit stykke som byrjar med hamring på éin tangent, og denne hamringa held fram gjennom heile komposisjonen, medan andre akkordar kjem til og utvider stykket. Said and Done, som ein gong byrja som ein kort improvisasjon, er symptomatisk for kva Frahm leverer. Den er å finne på The Bells frå 2009, der den varer i omlag tre minutt. På live-samlaren Spaces frå 2013 har den vakse til over ni minutt med vakre flygelstrukturar. Eg opplever Frahm si tese å vere svært ubunden til form, men tru til funksjon. Han er eit born av si tid – han gjer det han gjer fordi han kan. Ingen kan hindre han i å lete tutinga frå bilhorna vere med på opptaket han gjer i sitt eige studio, og han let dei vere med. Knirkinga i golvet blir med, og tilfører noko, heller enn å ta vekk noko. Det han gjer er autentisk og heilt.

Han speler vidare, og er innom varsame, nedpå pianostykke frå Felt og Screws, flytande flygelstykke frå The Bells, og han spelar godt. Aristar innan dette feltet kan jo ofte lene seg på elektronikken, men denne herren kan verkeleg spele piano. Han er kjent for improvisere over eigne komposisjonar, og gjer dette med ein naturleg flyt. Kva er det som eigentleg skjer i Hammers? Syng han oppå pianomelodien sin? Vakkert er det.

Foto: KB Hus

Foto: KB Hus

Til sist kjem den ekstremt sterke medleyen For–Peter–Toilet Brushes–More, inspirert av Juno og Felt-stykke. Det vert rytmisk der, då han grip eit par toalettkostar og sleg på flygelverket, strengene og mikrofonane som peikar ned mot det same instrumentet. Stendig med glimt i auga og humring i publikum. Den energiske avslutninga kulminerer i ei akkordrekke der han nærast sleg på klaviaturet, stundom med skakke og feile tonar, ljomande gjennom klangeffektar. Fordi dette er ikkje Harmonien, dette er impulsivt, det er ikkje så farleg. Kjør på, for faen!

Heile denne blandinga av lette, intime pianostykke, lange, dronete synth-passasjar, valdsame flygelteksturar og – nokså ekslusivt for denne kvelden – sørgmodige orgeltonar, fyller både kyrkjerom og hjarterom med varme, kjensler og hugrørsle.

Han reiser seg til ein lang, ståande applaus i Korskirken, og eg er godt nøgd med kvelden. Han ymtar alikevel frampå om ekstranummer, og eg tenkjer «nei, dette var jo den perfekte avlutninga!» Så legg han til meir dempa pianomusikk, og eg høyrer Ambre, som eg fyrst høyrde då eg beit meg merke i denne artisten (enten på ein Headphone Commute-podcast, eller gjennom ein av Erased Tapes-samlarane, dette er litt uklart). Eg vert reint sentimental. Alt stemmer, alt er som det skal vere. Fleire ovasjonar, fleire smil. Ein av dei sterkaste konsertane eg har opplevd i år, er over.

Til å vere så utfordrande i sitt musikalske uttrykk, er Nils Frahm ein jordnær og likande type. Han røyker rullings, valsar rundt i gummistøvlar og etter konserten sel han sine eigne plater frå merch-bordet i det eg forlet Korskirken. Det er ikkje berre det opprørske i dette som fagnar meg, det er trua mi på at det ekte i musikken alltid vil trumfe staffasjen. Eg nyt gjerne eit klassisk verk i Grieghallen, men eg veit kva eg får der. Det er bra, men stundom er det for bra. Når eg får noko som er utanfor det etablerte og kjende, noko som utfordrar ein som lyttar og oppfordrar ein til å ta del, og det i tillegg er av så høg kvalitet som Nils Frahm syner, når det meg på ein heilt makelaus måte. Vi har i dag tilgang på så mykje god musikk, og klassiske verk vert framførte støtt og stadig. Det er nokre universelle reglar for denne musikken som gjer at vi stadig lytter og nyter desse klassiske tonane, og truleg kjem til å gjere det i hundrevis av år framover. Men samfunnet endrar seg stadig, og det er viktig at samtidige komponistar kjem og utforskar grensene for kva som er vårt. Nils Frahm gjer dette med bravur.

KB Hus